فهیم 90* آموزشی - تربیتی

تاثیر نشاط روحی بر شکوفایی خرد و اندیشه :

 

نشاط و انبساط روحی ، یکی از متغیرهای موثر در شکل گیری شخصیت مثبت در کودکان و نوجوانان است و بالعکس ، اضطراب و تشویش خاطر عامل مهمی در توقف استعدادهاست . روانشناسان حالت شادی را نتیجه عمل هماهنگ و منسجم و سامان یافته همه عواطف یک فرد می دانند و معتقد هستند که نشاط و آرامش روحی زمینه های باروری خرد و اندیشه را به وجود می آورد . چنانچه فردوسی می گوید :  چو شادی بکاهد ، بکاهد روان        خرد گردد اندر میان ناتوان

امروز تحقیقات مربوط به اعصاب و روان نشان داده است که یادگیری انسان و ساماندهی رفتار کودک در گرو نشاط و شادابی و هیجانات مثبت اوست ، و خلاقیت و شکوفایی استعدادها در گرو نشاط و انبساط روحی انجام می شود .

دستورات اسلام منطبق بر فطرت و ماهیت انسان هاست و از ویژگی انسانها ، شور ، نشاط ، پویایی ، تحرک و شادابی است و این ویژگی هاست که به انسان ها امید به زندگی می دهد و انسان ها را برای عبور از مشکلات و سختی ها یاری داده و از دامنه ها به قله می کشاند .

در حالیکه انسان افسرده ، انسان غمناک ، انسان بی تحرک ، احساس خستگی و درماندگی و بی پناهی می کند ، احساس یاس و بدبینی دارد و او را در برابر مشکلات ناتوان و عاجز می گرداند و از قله ها به دره ها و سنگلاخ ها می کشاند .

 

ویژگی های مدرسه بانشاط :

 

یک مدرسه بانشاط باید ویژگی هایی داشته باشد که دانش آموزان را به مدرسه علاقمند کند و سبب پیشرفت تحصیلی دانش آموزان شود . برای رسیدن به این امر دانش آموزان باید در کارهای مدرسه نقش داشته باشند و از استعداد و تواناییها و همکاری دانش آموزان بهره گرفته شود .

مدرسه با نشاط باید معلم ، مدیر و کارمندان با نشاطی داشته باشد ، در ضمن آنها باید دانش آموزان را دوست داشته باشند و برایشان ارزش قائل شوند . در مدرسه بانشاط با لحنی تند و توهین آمیز با دانش آموزان صحبت نمی شود . اگر دانش آموزان موفقیت هایی به دست آورند مورد تشویق قرار می گیرند . در مدرسه با نشاط همه استعدادهای دانش آموزان مورد نظر مربیان و معلمان قرار می گیرد ، نه صرقا یک استعداد و سعی می شود نظافت و بهداشت دقیقا رعایت شود و در فضای مدرسه گلها و گیاهان زیبا کاشته شوند . در مدرسه با نشاط دانش آموزان لباسهایی با رنگ شاد می پوشند . در اینگونه مدارس فعالیتهای غیر درسی در کنار فعالیتهای درسی انجام می شود ، مانند کلاسهای فوق برنامه بر اساس نیاز و استعداد دانش آموزان . در مدرسه با نشاط به دانش آموزان تکالیف سخت و سنگین داده نمی شود ، زیرا ممکن است از درس دلزده شوند ، بلکه سعی می شود آموزش ها به صورت عملی باشد . برای پیشرفت کارها از دانش آموزان هم نظر خواهی می شود . اشتباهات دانش آموزان را سعی می کنند با راهنمایی درست اصلاح کنند نه با تحقیر .

در مدرسه با نشاط دانش آموزان را با نمره انضباط تهدید نمی کنند بلکه به او کمک می کنند تا خوب و صحیح هدایت شود . در چنین مدرسه ای دانش آموز با علاقه وارد مدرسه می شود و دوست ندارد که مدرسه تعطیل شود .

 

مدرسه با نشاط چه تاثیری در ایجاد یادگیری دانش آموزان دارد ؟

 

مدرسه با نشاط ، محیط مدرسه را برای دانش آموزان شوق انگیز و شادی آور خواهد کرد . دانش اموزان در اینگونه مدرسه ها با حوصله و شوق زیاد به عمق مطالب درسی پی می برند و آنها را خوب می فهمند ، تجربه می کنند و نیز آن را با حقیقت محیط زندگی خود مربوط می سازند . از این رو با ذوق و شوق به مدرسه می آیند و امید به موفقیت و زندگی در آنها تقویت می شود ، زیرا نشاط و شادابی می تواند استعداد آنها را شکوفا سازد .

 

عوامل موثر در نشاط معلم و شادی مدرسه :

 

·       یکی از عواملی که در نشاط معلم تاثیرگذار است است ، احساس لذت و رضایت و خشنودی از انجام کار معلمی است . اگر عشق در وجود معلم باشد ، او با نشاط خواهد بود و شاگردان را با اشتیاق به سوی مدرسه خواهد کشاند . ثمره شادی و نشاط معلم نیز در محبت او نسبت به شاگردانش جلوه گر می شود . معلم شاد و با نشاط همچون آهنربایی است که دانش آموزان را  به سمت مدرسه می کشاند .

در یک تحقیق روانشناختی ، دانش آموزان یک کلاس را به صورت تصادفی به سه دسته تقسیم کردند . برای دسته اول خلق شاد و برای دسته دوم خلق غمگین ایجاد کردند . برای دسته سوم کاری انجام ندادند و یک معلم واحد به هر سه دسته تدریس کرد . نتیجه این پژوهش نشان داد که دانش آموزان دارای خلق شاد بیشترین یادگیری را داشتند و دانش آموزانی که خلق غمگین در آنها ایجاد شده بود ، پایین ترین نمرات را کسب کردند .

اگر معلم از روشی استفاده کند که در آن شاگردان پاسخ سوالات را با تامل پیدا کنند لذت دریافتن را درک خواهند کرد . ولی برخی از معلمان ، وقتی که از آنها سوالی پرسیده می شود ، خود به آن جواب می دهند و در نتیجه دانش آموزان را از لذت یافتن محروم می کنند . حال انکه لذت یافتن ، لذت کمی نیست . معلم می تواند با نحوه تدریس خود ، با محتوایی که عرضه می کند و با هدفی که دنبال می نماید ، شادمانی را در کلاس به ارمغان بیاورد . همچنین نیکوست که معلم روی خوش و با صفایی داشته باشد .

·       از دیگر عواملی که می تواند به انبساط خاطر معلمان کمک کند ، منزلت اجتماعی است . اگر معلم در نگاه مدیر مدرسه و مسولان نظام آموزش و پرورش از منزلت اجتماعی بالایی برخوردار باشد ، برخوردهایی که با او صورت می گیرد ، متناسب با همان جایگاه بالا خواهد بود و این امر موجب رضایت و انبساط خاطر معلم خواهد شد .

خداوند در قرآن می فرماید : ((عزت از آن خدا و رسولش و مومنین است .)) معلمی که از عزت نفس و اعتماد به نفس برخوردار است ، احساس رضایت خاطر نیز خواهد کرد و خودپنداره مثبت از خود خواهد داشت .

منزلت شغلی و تکریم معلمان باید در جامعه ارتقا پیدا کند و جایگاه آن مورد تکریم قرار گیرد . موضوع ارتقای منزلت شغلی و تکریم معلمان مستلزم ایجاد زمینه هایی است که اجمالا به آنها می پردازیم :

1.    توجه به سلامت جسم و روان معلمان . از طریق برنامه ریزی برای فعالیت های ورزشی ، مسافرت ها و گردش های علمی معلمان .

2.    توجه به نیازهای مادی و معنوی معلمان . زیرا معلمی که به امر مهم تربیت همت می گمارد باید فارق از دغدغه های فکری باشد . بنابراین باید نیازهای معیشتی و رفاهی معلم تامین گردد و سطح علمی اش ارتقا یابد ، تا با آسودگی خاطر و به آرامش ذهن به امر تربیت بپردازد .

3.    در اختیار گذاردن امکانات لازم برای انجام وظیفه معلمی . فضای مناسب ، وسایل آموزشی و کمک آموزشی و منابع آموزشی مورد نیاز به معلم کمک می کند تا وظیفه خطیر خود را به نحو شایسته انجام دهد .

به نظر می رسد با تامین موارد فوق تا حدودی زمینه برای ارتقای منزلت شغلی و تکریم معلمان مهیا می شود . پیامد ارتقای منزلت شغلی معلمان این است که نگاه جامعه به معلمان و نیز نگاه معلمان به خودشان تغییر پیدا می کند . زمانیکه انسان خودپنداره مثبت داشته باشد ، این امر در کارایی او بسیار تاثیر می گذارد و باعث بروز نشاط و شادی در آنهاست .

·       اگر معلم از هنر تدریس برخوردار باشد ، این هنر می تواند برای انبساط خاطر او و دانش آموزانش باشد . معلم می تواند از روشهای خاصی برای تدریس استفاده کند ، مثلا از روش سقراطی . سقراط می گوید : مادر من ماما بود و فرزندان انسانها را به دنیا می آورد و من مامای اندیشه های انسان ها هستم و اندیشه های آنها را به دنیا می آورم .

وقتی معلم می گوید : خودت فکر کن و جواب را پیدا کن ، دانش آموز را به سمت فکر کردن سوق می دهد .

·       یکی از راههای شاد کردن دانش آموزان تشویق کردن آنهاست . ظاهر معلم نیز در نشاط بچه ها موثر است . ظاهری آراسته و رنگ لباس معلم باعث لذت بصری دانش آموزان می شود . معلم شادمان در زمان حال زندگی می کند و افراد افسرده در گذشته زندگی می کنند . افراد مضطرب نگران آینده اند ، اما افراد شاد کسانی هستند که در زمان حال زندگی می کنند .

پس معلم باید در هنگام تدریس شور و اشتیاق داشته باشد .

·       یکی از مشکلاتی که در روابط بین فردی انسانها وجود دارد بد بینی است . در کتاب         " ماندن در وضعیت آخر " آمده است که اگر ما خودمان را خوب و دیگران را بد بدانیم رابطه ها مان منفی می شود .

اگر خودمان را قبول نداشته باشیم ، اما دیگران را قبول داشته باشیم ، باز هم رابطه مان منفی است .

بدترین شکل رابطه این است که فرد ، نه خودش را قبول داشته باشد و نه طرف مقابل را . ماندن در وضعیت آخر به این معنا است که فرد هم خودش را قبول داشته باشد و هم دیگران را .

لذا خوش بینی می تواند به شادی فضای کلاس کمک کند ، در حالیکه بدبینی سبب می شود شادمانی از کلاس و مدرسه رخت بربندد .

اگر مدیر ، معلم یا شاگرد دچار بدبینی باشند باید این احساس از وجودش پاک شود تا بتواند شادمان باشد و از رشد دیگران لذت ببرد .

 

نقش فعالیتهای آموزشی ، پرورشی و ورزشی :

 

·       برنامه های آموزشی :

 

یک بخش از برنامه های آموزشی ، محتوای آموزشی است که دانش آموزان در طول سال تحصیلی با آن سر و کار دارند و آن را فرا می گیرند و امتحان می دهند . این محتوا باید با نیاز و علاقه دانش آموزان متناسب باشد ، تا از یاد گرفتن آن احساس لذت و شادی به آنان دست دهد . علاه بر این محتوای آموزشی باید با ادبیات جذاب ارائه شود .

وقتی از دانش آموزان درباره علت بی توجهی آنها به برخی دروس سوال می شود ، می گویند که نمی دانم فایده آن درسها چیست . بنابراین شایسته است معلمان عزیز در تمام پایه های تحصیلی ، مستمرا به فلسفه و فواید آموختن درسها اشاره کنند . این امر سبب افزایش انگیزه و نشاط بیشتر دانش آموزان می شود .

مهارت های معلم ، اخلاق عمومی معلم ، تعامل معلم و دانش آموز نیز می تواند در شادی و لذت بردن بچه ها تاثیرگذار باشد . دانش آموزان از کلاسهایی راضی هستند که در آن داد و ستد وجود دارد ، یعنی آنان در فرآیند آموزش سهم و نقش دارند . بنابراین اگر در همه دوره های تحصیلی از روشهای آموزش فعال در کلاس استفاده شود مدرسه ای شاد و دانش آموزانی با نشاط خواهیم داشت .

یکی از محورهایی که معلم باید در روش تدریس خود به آن توجه کند ، تقویت بعد هنری و زیبایی شناختی است ، که متاسفانه در نظام آموزشی ما مورد غفلت قرار گرفته است . در حال حاضر برنامه ریزی های آموزشی صرفا بر اساس دو محور حس و عقل صورت می گیرد ، اما بعد تخیل دانش آموز نادیده گرفته می شود . نتیجه توجه به بعد تخیل دانش آموزان ، تقویت حیرت در آنان است . یعنی دانش آموز در می یابد که چیزی را که اکنون فهمیده قبلا نمی دانسته است . این امر زمینه خلاقیت ، نوآوری و ابداع و در نتیجه پویایی را فراهم می آورد .

·       فعالیت های پرورشی :

 

حضرت علی می فرماید : ((خداوند همه کتابهای آسمانی را در قرآن ، قرآن را در سوره حمد و سوره حمد را در بسم الله الرحمن الرحیم خلاصه کرده است .)) از مفاهیم این سخن این است که شروع کار خیلی تعیین کننده است . بنابراین برنامه صبحگاهی مدارس نقش مهمی در نشاط مدرسه دارند . اگر برنامه صبحگاهی مدارس با نشاط ، با هیجان ، با نرمش ، با صدای قرآن فوق العاده زیبا و با یک سخنرانی کوتاه جذاب همراه باشد ، می تواند تا پایان برنامه ای آموزشی ، بچه ها را با نشاط نگه دارد .

نماز جماعت مدرسه نیز که آمیزه ای از شادابی و نشاط مادی و معنوی می تواند باشد ، در ایجاد شادمانی در دانش آموزان ، معلمان ، مربیان و سایر کارکنان مدرسه اثر گذار است .

ترتیب دادن اردوها و بازدیدهای علمی نیز در کاهش خستگی ناشی از درس خواندن دانش آموزان کارساز است .

 

·       فعالتهای ورزشی :

 

برنامه ورزش در رشد و شادابی دانش آموزان بسیار اثرگذار است ، که می تواند متناسب با فضای مدرسه انجام شود . بررسی در سیره پیامبر نشان داد که ایشان حداقل هفت نوع ورزش ( ورزشهای فردی ، اجتماعی ، رزمی ، غیر رزمی و ... ) انجام می دادند . ایشان در مسابقات ورزشی شرکت می کردند و به رقابت می پرداختند . پیامبر ، همچنین از پول خودشان جایزه تهیه می کردند . شایع ترین ورزشی که پیامبر انجام می دادند ورزش "دو" بود ، که برای همه دانش آموزان ما نیز امکان پذیر است و نیاز به اعتبار و وسیله هم ندارد . اگر فضای مدرسه محدود نباشد ، انجام این ورزش در نشاط بچه ها بسیار تاثیرگذار است . به طور کلی موضوع تربیت بدنی در نشاط و شادمانی دختران ، پسران و معلمان بسیار تعیین کننده است .

هوش هیجانی :

 

در سالهای اخیر تحقیقاتی که در زمینه موفقیت و عوامل دخیل در آن صورت گرفته است نشان می دهد که عامل اساسی موفقیت هر چه بیشتر افراد در کار و زندگی و در حیطه های مختلف ، هوش هیجانی است .

از دیدگاه کلی ، هوش هیجانی به این معنا است که انسان بتواند حالتهای عاطفی و هیجانی خود و دیگران را بشناسد و بتواند آنها را کنترل کند .

وقتی شادابی و نشاط یک فرد کم می شود ، توانایی هوشی و عقلی او هم کم می شود . وقتی خلق کسی بالا است ، ایده های خلاق بیشتری را می تواند تولید کند . دانش آموزی که شاد است ، همانطوری که در ریاضی ممکن است نمره بهتری بگیرد ، در حل مسایل زندگی اش نیز می تواند موفق تر باشد .

خداوند در قرآن کریم می فرماید :" ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم " . خداوند سرنوشت کسی را تغییر نمی دهد مگر اینکه خودش ، خودش را تغییر بدهد . پس ما باید از خودمان شروع کنیم و در خودمان تغییر ایجاد کنیم .

به طور خلاصه ، راهکار عملی دستیابی به احساس شادی و نشاط این است که بتوانیم خلق خود را مدیریت کنیم و نوع تفسیر خود را از پدیده های بیرون تغییر دهیم .

 

شرایط فیزیکی و روانی کلاس :

 

هر معلم عاقل به خوبی می داند ، که ایجاد تغییر در فضای فیزیکی و روانی کلاس در عملکرد او و نشاط دانش آموزانش موثر است .

رنگ کلاس ، رنگ تابلو و کیفیت آن ، تهویه کلاس و معطر بودن فضای آن احساس خوبی در معلم و شاگردانش ایجاد می کند ، که به بهبود روابط آنها کمک می کند .

یکی عامل اساسی که در کلاس تنش ایجاد می کند ، رقابت میان دانش آموزان است ، یعنی هر کس سعی می کند خودش را از دیگری بیشتر جلو بکشد و این احسحس بدی به وجود می آورد . حال انکه فضای رفاقتی و حمایتی ایجاد کردن ، از خوشحال کردن دیگر انسانها لذت بردن و از لذت بردن دیگران احساس رضایت کردن ، می تواند به ایجاد فضای شاد در کلاس کمک کند .

استفاده از طنز فکاهی در کلاس ، به شرط آنکه احساس آزردگی برای کسی ایجاد نکند ، در شادمانی کلاس موثر است . طنز اگر موجب توهین و تحقیر قومیت ، ملیت و نژاد افراد کلاس نشود و به سرخوردگی آنها نیانجامد ، می تواند فضای کلاس را شادمان کند . همچنین می تواند در کلاس نمایش های کمدی اجرا کرد یا درس را در قالب نمایش و شیوه های مبتکرانه دیگر ارائه کرد .